भारतात प्रथमच एकाच संस्थेत मेनिस्कस अॅलोग्राफ्ट ट्रान्सप्लांट यशस्वी
मुंबई। भारतातील नी प्रिझर्व्हेशन शस्त्रक्रियेतील महत्त्वपूर्ण प्रगतीसह जसलोक हॉस्पिटल अँड रिसर्च सेंटरने एकाच संस्थेमध्ये दान केलेल्या, प्रक्रिया केलेल्या आणि प्रत्यारोपित केलेल्या ग्राफ्टचा वापर करून मेनिस्कस अॅलोग्राफ्ट ट्रान्सप्लांट यशस्वीरित्या पूर्ण केले आहे. डॉ. प्रसाद भागुंडे, कन्सल्टन्ट ऑर्थोपेडिक्स व स्पोर्ट्स मेडिसीन एक्स्पर्ट यांच्या नेतृत्वाखालील सर्जिकल टीमने ही शस्त्रक्रिया केली. सर्जरीसाठीच्या ॲनेस्थेसीयासाठी डॉ. रजनी एम आर, कन्सल्टन्ट ॲनेस्थेसीयोलाॅजी, जसलोक हॉस्पिटल अँड रिसर्च सेंटर यांचे मोलाचे सहाय्य लाभले. ही शस्त्रक्रिया भारतातील गुडघा जतन शस्त्रक्रियेसाठी महत्त्वाचे पाऊल ठरले आहे, ज्यामधून सिद्ध झाले आहे की, देशातील संस्था आता उती दान, जतन आणि प्रत्यारोपण या संपूर्ण प्रक्रियेचे व्यवस्थापन करू शकतात.
जसलोक हॉस्पिटलमधील ही शस्त्रक्रिया २१ वर्षीय इंजिनीअरिंग शिक्षण घेत असलेल्या विद्यार्थ्यावर करण्यात आली. खेळादरम्यान झालेल्या दुखापतीमुळे त्याला आपली मेनिस्कस (गुडघ्यातील कुर्चा) गमावावी लागली होती. यापूर्वी अनेक शस्त्रक्रिया केल्यानंतर देखील त्याला असह्य वेदना होत होत्या, ज्याचा परिणाम त्याच्या चालण्यावर आणि सांध्यांच्या दीर्घकालीन आरोग्यावर होत होता. हा रुग्ण आपला उदरनिर्वाह चालवण्यासाठी अर्धवेळ खेळाडू म्हणूनही काम करत होता. उपचारासाठी जसलोक हॉस्पिटलमध्ये येण्यापूर्वी त्याला साधे चालणे देखील कठीण झाले होते.
गुडघ्याच्या सांध्यामध्ये मेनिस्कस (कुर्चा) हा अत्यंत महत्त्वाचा शॉक अॅब्झॉर्बर म्हणून काम करतो. दुखापतीमुळे किंवा वारंवार होणाऱ्या शस्त्रक्रियांमुळे हा कुर्चा पूर्णपणे काढून टाकला जातो, तेव्हा रुग्णांना सतत वेदना, सूज आणि कमी वयात संधिवात होण्याचा धोका निर्माण होतो. तरुण आणि शारीरिकदृष्ट्या सक्रिय असलेल्या व्यक्तींवर याचा गंभीर परिणाम होतो, जेथे या रचनेच्या अभावामुळे त्यांच्या हालचालींवर मर्यादा येतात. मेनिस्कस पूर्णपणे नष्ट झाला की पुन्हा नैसर्गिकरित्या तयार होत नाही, आणि सध्या असे कोणतेही कृत्रिम इम्प्लांट उपलब्ध नाही जे त्याचे नैसर्गिक कार्य पूर्णपणे पूर्ववत करू शकेल. अद्याप गंभीर संधिवात झालेला नाही अशा निवडक रुग्णांसाठी दान केलेल्या उती वापरून केलेले प्रत्यारोपण एकमेव उपचार आहे, जो सांध्याचे कार्य नैसर्गिक पातळीवर आणू शकतो.
या केसमध्ये मेनिस्कस ग्राफ्ट जसलोक हॉस्पिटलमध्ये दान करण्यात आला होता आणि नंतर त्याच संस्थेतील रुग्णाच्या प्रत्यारोपणासाठी वापरला गेला. स्थानिक पातळीवर दान आणि प्रत्यारोपणाचे चक्र पूर्ण होणे ही दुर्मिळ घटना आहे. या केसमधून निदर्शनास येते की, देशांतर्गत होणारे उती दान गुंतागुंतीची सांधे जतन प्रक्रियेची गरज असलेल्या रुग्णांना प्रत्यक्ष आधार देऊ शकते.
या डोनर ग्राफ्टचा वापर करून जसलोक हॉस्पिटलमधील शस्त्रक्रिया तज्ञांनी किमान इन्व्हेसिव्ह आर्थ्रोस्कोपिक पद्धतीने हे प्रत्यारोपण केले. गुडघ्याची नैसर्गिक कूशनिंग आणि स्थिरता परत मिळवण्यासाठी अचूक आकाराचा मेनिस्कस प्रत्यारोपित करण्यात आला. सांध्याचे कार्य सुधारणे आणि रुग्णाला पुन्हा पूर्वीसारखी हालचाल करता येणे, हा या शस्त्रक्रियेचा मुख्य उद्देश होता.
या शस्त्रक्रियेबद्दल मत व्यक्त करत जसलोक हॉस्पिटल अँड रिसर्च सेंटरचे डॉ. प्रसाद भागुंडे, कन्सल्टन्ट ऑर्थोपेडिक्स व स्पोर्ट्स मेडिसीन एक्स्पर्ट म्हणाले, ''मेनिस्कस प्रत्यारोपणामध्ये प्रत्यारोपित केलेला'ग्राफ्ट रुग्णाच्या मूळ उतीप्रमाणे कार्य करेल, याची खात्री घेण्याचे आव्हान असते. ग्राफ्टचा आकार किंवा त्याच्या स्थानामध्ये थोडासाही फरक असल्यास हालचाल करताना गुडघ्यावर पडणाऱ्या वजनाच्या वितरणावर परिणाम होऊ शकतो. या केसमध्ये आम्ही ग्राफ्टची जुळवाजुळव आणि शस्त्रक्रियेदरम्यान त्याचे स्थान निश्चित करण्यासाठी बराच वेळ नियोजन केले, ज्यामुळे सांध्याला नैसर्गिक लवचिकता आणि स्थिरता पुन्हा मिळाली. तरुण आणि सक्रिय रुग्णासाठी ही अत्यंत आवश्यक बाब आहे.''
ऐतिहासिकदृष्ट्या, अशा शस्त्रक्रियांमध्ये वापरले जाणारे मेनिस्कस अॅलोग्राफ्ट्स मोठ्या प्रमाणावर अमेरिकेतून आयात केले जात होते. आशियामधील व्यक्तींच्या गुडघ्याची रचना सामान्यतः: लहान असल्याने अमेरिकन ग्राफ्ट्सच्या आकाराशी सुसंगततेच्या समस्या वारंवार निर्माण होत होत्या. तसेच, आयातीचा खर्च हा मोठा अडथळा होता; आयात केलेल्या ग्राफ्ट्सची किंमत सुमारे १४ लाख रूपये होती, ज्यामुळे अनेक रुग्णांना हा उपचार घेणे शक्य होत नव्हता. पण, आता स्थानिक पातळीवर प्रक्रिया केलेले ग्राफ्ट्स उपलब्ध झाल्यामुळे यामध्ये बदल झाला आहे. हे ग्राफ्ट्स आता साधारण १.५ लाख रूपयांमध्ये उपलब्ध आहेत, ज्यामुळे आर्थिक भार मोठ्या प्रमाणात कमी झाला आहे. हे उपचार आता अधिक सुलभ झाले आहेत, तसेच भारतातील रुग्णांच्या शरीररचनेसाठी हे ग्राफ्ट्स अधिक योग्य ठरत आहेत.
जसलोक हॉस्पिटल अँड रिसर्च सेंटरचे डॉ. मिलिंद खडके, डायरेक्टर – मेडिकल सर्व्हिसेस म्हणाले, ''अनेक वर्षांपासून भारतात विशेष बायोलॉजिकल ग्राफ्ट्सवर अवलंबून असणाऱ्या शस्त्रक्रिया मोठ्या प्रमाणावर करणे आव्हानात्मक होते, जेथे उती दान आणि जतन करण्याची परिसंस्था विकसित होत होती. यासारख्या केसेसमधून निदर्शनास येते की, आता या उपचारासंदर्भात तफावत कमी होत आहे. संस्था स्थानिक पातळीवर संपूर्ण प्रक्रिया राबवण्यास सक्षम होतात, तेव्हा डॉक्टर रुग्णांना देऊ शकणाऱ्या उपचाराचे स्वरूप बदलते. याचे खरे महत्त्व इतर देशांतील उपायांवर अवलंबून राहण्याऐवजी देशांतर्गत ही क्षमता निर्माण करण्यामधून दिसून येते.''
या केसमधून भारतातील प्रगत ऑर्थोपेडिक केअरच्या विस्तारात उती दानाची भूमिका निदर्शनास येते. डोनरची संमती आणि उती मिळवण्यापासून ते ग्राफ्टवर प्रक्रिया करणे, निर्जंतुकीकरण, साठवणूक आणि शस्त्रक्रियेद्वारे प्रत्यारोपण करण्यापर्यंतची संपूर्ण साखळी प्रस्थापित वैद्यकीय प्रोटोकॉलअंतर्गत देशात व्यवस्थापित करण्यात आली. यातून सिद्ध होते की, समन्वित देशांतर्गत यंत्रणा भारतातील गुंतागुंतीची नी प्रिझर्व्हेशन शस्त्रक्रिया यशस्वीपणे होण्यास साह्य करू शकते.
टिप्पणियाँ
एक टिप्पणी भेजें